* ( « وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ » ) * در اين آيه متعلق حكم را - كه يهود و نصارا باشند - نام نبرده ، بلكه آنان را با آوردن صفتشان مشخص كرده ( و فرموده « زنان آنهايى كه قبل از شما كتاب آسمانى داشتند » ) و حتى آنها را به عنوان اهل كتاب هم ذكر نكرده ، و نفرموده : « و المحصنات من اهل الكتاب » ، و اين خالى از اشعار به علت حكم نيست ، با در نظر گرفتن اين جهت و اينكه لحن ، لحن منت گذارى است ، و اينكه مقام سخن ، مقام تخفيف و آسان كردن وظائف است ، معناى آيه چنين مىشود : « ما بر شما مسلمانان منت مىگذاريم ، كه تكليف را برايتان آسان كرديم ، و حرمت ازدواج بين مردان شما و زنان اهل كتاب را برداشتيم ، و براى اين بر داشتيم كه آنها قبل از شما صاحب كتاب بودند ، و قهرا نسبت به ساير طوايفى كه مسلمان نيستند به مسلمانان نزديكترند » ، زيرا به توحيد و رسالت اعتقاد دارند ، بر خلاف مشركين و بتپرستان كه منكر نبوتند پس معلوم شد كه جمله : * ( « الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ » ) * اشعار به اين نكته دارد ، هم چنان كه تقييد اين جمله به جمله « من قبلكم » نيز خالى از اين اشاره نيست ، چون به وضوح اشاره دارد بر خلط و مزج و اشتراك . و به هر حال از آنجايى كه آيه شريفه موقعيت منتگذارى و تخفيف دادن را دارد ، لذا با امثال آيه : « وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ » « 1 » ، و آيه : « وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ » « 2 » نسخ نمىپذيرد ، و اين روشن است . علاوه بر اين آيه اولى در سوره بقره واقع شده كه اولين سوره از سوره هاى مفصل است كه در مدينه نازل شده و در نتيجه نزول آن قبل از سوره مائده بوده ، چگونه مىتواند آيه اى از آن ناسخ آيه اى از سوره مائده باشد ؟ با اينكه در روايات آمده كه سوره مائده آخرين سوره اى است كه به رسول خدا ( ص ) نازل شده ، و ناسخ بعضى از آيات سوره هايى است كه قبلا نازل شده بود ، ولى هيچ سوره اى آن را نسخ نكرده . از اين هم كه بگذريم شما خواننده عزيز توجه فرموديد كه ما در تفسير « وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ » « 3 » چه گفتيم ، آنجا يعنى در جلد دوم اين كتاب گفتيم : كه اين آيه و آيه سوره ممتحنه به كلى از مساله ازدواج با زنان اهل كتاب بيگانه‌اند ، اينها تنها سخن از

--> ( 1 ) زنان مشرك را نكاح مكنيد تا آنكه ايمان آورند . « سوره بقره ، آيه 221 » . ( 2 ) ازدواجى كه قبلا با زن مشرك داشتيد ابقاء نكنيد . « سوره ممتحنه آيه 10 » . ( 3 ) « سوره بقره ، آيه 221 » .